Hvað gerir maður við sig þegar framtíðin hverfur? Vitanlega er engin framtíð örugg, en hún er samt sú tálsýn sem við leitumst við að búa okkur til, við undirbúum lífið, leggjum drög að framtíðinni með því að mennta okkur, safna einhvers konar forða, búa til öryggi fyrir okkur og afkomendurna. Við lifum í blekkingu og við þurfum þess, ekki síst við sem aldrei höfum lifað neinar mjög átakanlegar uppákomur á borð við styrjaldir eða langvarandi skort. Nokkur okkar hafa í mesta lagi reynslu af náttúruhamförum, en þær hafa ekki kippt fótunum undan framtíðinni sjálfri þótt þær hafi vissulega valdið umróti og jafnvel dauðsföllum hjá þeim einstaklingum sem í miðju atburða stóðu. Við getum nefnt eldgos, snjóflóð og jarðskjálfta.

En framtíðin stóð samt óhögguð, mörkuð af öryggi hagvaxtar og aukinnar velferðar; meira að segja kjarnorkuógnin og kalda stríðið, okkur Íslendingum oftast nokkuð óhlutbundnar ógnir, hurfu eins og dögg fyrir sólu sama árið og bjórinn var leyfður. Það var kannski ekki skrýtið að þessi þjóð skyldi fara þá á eitthvert mesta bjartsýnisfyllerí sem um getur við þessar aðstæður, efnahagurinn ágætur, ytri ógnir engar, allt sem ekki var bannað mátti gera og ekkert mátti í raun og veru banna, við vorum orðin eins og Palli sem var einn í heiminum, nema hvað það var fullt af öðrum Pöllum í kringum okkur. Við gátum ekki haft yfir miklu að kvarta nema nokkrum lúxusvandamálum; þannig hlýtur lífið að hafa brosað við okkur flestum sem fædd eru eftir seinni heimsstyrjöld, við fengum að minnsta kosti nánast öll þau tækifæri sem hægt er að bjóða nokkrum kynslóðum til að þroskast, eflast og auðgast í víðum skilningi þess orðs.

Þetta gæðaumhverfi lífsins, ef svo má að orði komast til að forðast orðið dekur, hafði án vafa einhvers konar sakleysi í för með sér; kannski er hrekkleysi rétta orðið, því það má segja að við höfum verið orðin þannig að við trúðum eiginlega öll að það væri allt í himnalagi og gott gæti aðeins batnað. Þeir einu sem sáu einhverja meinbugi á þessu hrekkleysi voru bara gamlir kommar og/eða kverúlantar af náttúrunnar hendi. Það hlýtur að vera skýringin á því að lendingin var svona hörð á síðasta ári og þessu og þá á ég við andlega fyrst og fremst. Vitaskuld kreppir fjárhagslega að hjá mörgum, en íslensk neyð er enn eitthvað sem hundruð milljóna fátæklinga úti í heimi teldi vera paradísarvist, án þess að ég geri eitthvað lítið úr þeirri neyð; hún er alltaf bundin aðstæðum hvort sem er.

Neyðin sem við kynnumst í nýrri skáldsögu Guðmundar Óskarssonar, er einmitt neyð bankamanns sem missir vinnuna í hruninu og fer að hugsa sinn lífsins gang upp úr því. Titillinn er nokkuð frumlegur, nýyrði búið til úr tveimur tökuorðum, banki og gangster, og samsvarar hann kannski skoðun flestra landsmanna á bankamönnum nú um stundir. En þótt þessi bók sé skrifuð frá sjónarhóli bankamannsins fyrrverandi er hún ekki á neinn hátt varnarrit fyrir bankamenn eða bankana; ekki afhjúpunarrit innanbúðarmanns heldur, einungis innri átök mannsins unga sem glataði framtíðinni eins og hún hefði verið innstæða á reikningi í bankanum. Eins og í honum var minna á bak við hana en hann trúði og treysti og við fáum að sjá hversu trú hans á framtíðina er nátengd tilveru hans sem manneskju, tilgangur lífsins er jú framtíðin, þótt hann sé vitanlega grundvallaður í fortíð og sífellt skapaður á ný í nútíðinni.

Bókin hefst á sex símtölum sögumanns við foreldra sína á hinum örlagaríku dögum í október 2008 og mynda þau allmjóan fyrri hluta sögunnar, sem að megninu til er dagbók sögumanns, dagbók sem hann skrifar að tilmælum vinar síns og sagnfræðingsins Vésteins sem hann hittir svo annað veifið á frásagnartíma sögunnar. Þessi einsögulega framsetning dagbókarskrifa nýtist síðan til opna okkur hugarheim þessa unga, íslenska karlmanns sem glataði framtíð sinni í einu vetfangi. Við sjáum líka í viðbrögðum hans og sambýliskonu hans afar raunsæja lýsingu á því hvað menn gera andspænis áfallinu sem í hans tilviki virðist vera andlegt einvörðungu; hann hefur líkast til ekki lagt neitt undir í gullæðinu, ekki verið einn af toppunum sem fengu feitu bónusana. En hann er einnig ófær um að halda tengslum við sína gömlu kollega, hann hefur greinilega fengið nóg af fortíðinni líka.

Nútíð hans felst síðan í sambandi hans við sambýliskonuna og hverju sé hægt að gera án framtíðar, án ímyndaðrar framtíðar sem um leið sé sjálfsögð, sé draumur sem hægt sé að trúa á. Að þessu leyti minnir þessi saga mig töluvert á aðra skáldsögu sem út kom fyrir átján árum, eða um það leyti sem gullæði hrekkleysisins hófst. Sú saga er líka saga gjaldþrota manns og er eftir annan Guðmund, Andra Thorsson og heitir Íslenski draumurinn. Að vissu leyti fór um mig hrollur þegar ég áttaði mig á hver líkindi sagnanna eru þematískt, án þess að ég sé nokkuð að tengja þær að öðru leyti með beinum hætti. Hrollurinn stafaði af því að einmitt þegar ruglið var skríða af stað, undir stjórn þeirra sem leiddu það til lykta á endanum, skyldi koma út saga sem skoðaði mjög svipaða fortíð sem leiddi til sams konar framtíðarmissis og sögumaðurinn í Bankster stendur frammi fyrir. Hrunið var sem sé ekki aðeins afleiðing einstakra aðstæðna á fjármálamörkuðum haustið 2008 eða óstjórn þeirra bjálfa sem réðu hér ríkjum síðustu tvo áratugi, heldur algjörlega innbyggt í okkar íslenska draum, draum sem ekki byggist einungis á keðjubréfavonum markaðshyggjunnar, heldur einmitt hrekkleysi þeirra sem aftur og aftur senda aurana sína með keðjubréfi þótt þeir sjái sjaldnast eyri sjálfir; það er draumurinn sem gildir. Kannski er komin þar skýringin á fylgi sumra stjórnmálaflokka andspænis hrikalegum árangri þeirra við stjórn landsins.

Hvað sem slíkum vangaveltum líður má ljóst vera að Guðmundur Óskarsson hefur meira en kveðið sér hljóðs með þessari skáldsögu sinni; nóvellan sem kom út í fyrra sýndi efnilegan höfund sem greinilega hefur tekið þá ákvörðun að vera það ekki of lengi og skrifa fullburða skáldsögu. Hann er óhræddur við formið og gerir tilraunir með einfaldri en um leið einlægri frásögn í dagbók og það lofar líka góðu því það er kannski aðeins í nýstárlegu samspili forms og efnis sem skáldsagnahöfundar finna leið til að segja eitthvað nýtt með nýjum hætti eins og Guðmundur gerir eftirminnilega í þessari sögu. Spurning okkar daga, og það ekkert síður en á kjarnorkuöld, er hins vegar vitaskuld hvort okkur endist framtíð til kynnast nútíðinni sem fortíð.

RÚV 16.12.2009 Gauti Kristmannsson